Ama dün bir şey yedim demem de masaldan ibaret… Çünkü ne gelirse o gizli evden geliyor.
دوش چیزی خوردهام افسانه است ** هرچه میآید ز پنهان خانه است
Güzel gözlülerden işve, cilve öğrenmişsek neden gözümüzü sebeplere dikip duruyoruz.2515
چشم بر اسباب از چه دوختیم ** گر ز خوشچشمان کرشم آموختیم
Sebeplerin de başka sebepleri var. Sebebe bakma da asıl ona bak!
هست بر اسباب اسبابی دگر ** در سبب منگر در آن افکن نظر
Peygamberler, sebepleri gidermek için geldiler. Mucizelerini ta Zuhal yıldızına ulaştırdılar.
انبیا در قطع اسباب آمدند ** معجزات خویش بر کیوان زدند
Sebep ve vesilesiz denizi böldüler, ekmeksizin buğday yığınını buldular.
بیسبب مر بحر را بشکافتند ** بی زراعت چاش گندم یافتند
Çalışmaları yüzünden kum taneleri un olurdu. Keçinin yünlerini çektiler mi ellerinde ibrişim olurdu.
ریگها هم آرد شد از سعیشان ** پشم بز ابریشم آمد کشکشان
Bütün Kur’an, sebebi gidermeye aittir. Zahiren yoksul olan Peygamber’in yüceliğini, yine zahiren yüce olan Ebuleheb’in helâkini anlatır durur.2520
جمله قرآن هست در قطع سبب ** عز درویش و هلاک بولهب
Ebabil kuşları iki üçtaş attılar mı o koca Habeş ordusunu kırıp geçirirler.
مرغ بابیلی دو سه سنگ افکند ** لشکر زفت حبش را بشکند
Ta yukarılarda uçan kuşun attığı bir taş, fili delik deşik eder.
پیل را سوراخ سوراخ افکند ** سنگ مرغی کو به بالا پر زند
Öldürülmüş adama kesilmiş öküzün kuyruğuyla vur da hemen dirilsin, kefeniyle kalksın.
دم گاو کشته بر مقتول زن ** تا شود زنده همان دم در کفن
Kesilmiş boğazı, yerinden davransın, kanını dökenlerden kanını istesin denir.
حلقببریده جهد از جای خویش ** خون خود جوید ز خونپالای خویش
Bunlar ve bunlara benzer daha nice şeyler var… Kur’an, baştan sona sebepleri, illetleri nefyeder vesselâm.2525
همچنین ز آغاز قرآن تا تمام ** رفض اسبابست و علت والسلام
Fakat bunları anlamak, işi uzatıp duran aklın harcı değildir. Kulluk et de bunlar sana keşfolsun!
کشف این نه از عقل کارافزا شود ** بندگی کن تا ترا پیداشود
Felsefeye sarılan kişinin aklı, akılla anlaşılabilen şeylere bağlanmış kalmıştır. Fakat temiz ve pak kişi, aklın aklının (Akl-ı Küll’ün) tek binicisi oldu.